data publikacji: 23 lutego 2021
tekst: Zofia Hałęza
Łódzka Akademia Sztuk Pięknych1 może pochwalić się wieloma wybitnymi absolwentami, których prace zachwycają odbiorców na całym świecie. Tak, wielka sztuka kojarzy się z ważnymi instytucjami, monumentalnymi muzeami, marszandami i koneserami w garniturach. A co, jeśli wyobrazimy sobie, że wybitnym widzem tej wielkiej sztuki, może być także kilkuletnie dziecko? Jan Zieliński, absolwent naszej lokalnej kuźni talentów plastycznych, w latach 1970–2004 kreował fantastyczne, nowe światy właśnie dla dzieci, tworząc projekty scenografii, lalek oraz plakaty dla łódzkiego Teatru Lalek Arlekin. Pragnę wziąć na tapet jego plakat do bajki Tymoteusz wśród ptaków, której adaptację zrealizowano w tym teatrze w roku 1978 roku2. Tekst Jana Wilkowskiego opowiada o przygodzie misia Tymoteusza, który odnajduje w lesie kukułcze jajo i postanawia się nim zaopiekować.
Leśna historia dla najmłodszych potrzebowała wizualnej reklamy, a Zieliński podszedł do swojego zadania bardzo poważnie, gdyż plakat jest przede wszystkim zielony… Dyskusję o odcieniach zieleni chciałabym jednak pominąć, chociaż zdaję sobie sprawę, że wybrany przez autora kolor można uznać za kontrowersyjny, gdyż bardziej niż leśny gąszcz, przypomina radioaktywną poświatę. Tutaj warto napomknąć, o przekonaniu Zielińskiego odnośnie do służebnej roli plakatu. To właśnie z tego powodu, przypisuję mu w ogóle jakiekolwiek marketingowe podejście. Trudno bowiem nazwać inne jego plakaty, które podziwiać możemy na wystawie Plakat to nie bajka, chwytliwymi lub przyciągającymi uwagę. A przynajmniej nie w oczywisty sposób.
Jednak plakat Zielińskiego, to przecież nie tylko kolor! Następnie rzuca się w oczy obraz ptaka na gałęzi, który tworzy się z rozległych części koron drzew. Jest to częsta dziecięca zabawa – dopatrywanie się zwierząt lub przedmiotów w chmurach lub roślinnych gęstwinach. Myślę, że możemy doszukiwać się tutaj – po pierwsze – nawiązania do nieograniczonej wyobraźni najmłodszych lub po prostu psychodelicznego odlotu ?.
Stylistyka plakatu przypomina twórczość włoskiego manierysty – Giuseppe Arcimboldo (i wielu jego naśladowców) oraz słynne portrety tworzone w formie martwej natury. Artysta ten bawił się jej konwencją i symbolicznie przedstawiał, że człowiek jest częścią natury. Podobnego przekazu możemy dopatrywać się w plakacie Zielińskiego – leśne zwierzęta szydzą z Tymoteusza, który postanawia wysiedzieć kukułcze jajo, a przecież plakatowy główny bohater – ptak, również jest częścią lasu i całej zwierzęcej społeczności.
Wenceslaus Hollar [1607–1677], Landscape Shaped Like a Face, rycina niedatowana, 14 x 20 cm,
University of Toronto Wenceslas Hollar Digital Collection, CC0.
Oczywiście, odpowiedź na pytanie, dlaczego plakat składa się z namalowanych cienką, jakby ołówkową kreską drzew, może leżeć gdzie indziej. Zieliński mógł inspirować się scenografią z 1978 roku, której autorem był Tadeusz Hołówko. Oglądając zdjęcia przedstawiające fragmenty przedstawienia widzimy, że tłem dla postaci są konstrukcje z cienkich, białych rurek. Hołówko wykorzystał w tym celu biały drut i stworzył z niego misternie utkane atrybuty – klatkę dla ptaków czy dziecięcy wózek. Może to właśnie ta stylistyka, stała się podstawą pomysłu Zielińskiego na plakat.
Zdjęcia ze spektaklu, cyt. za Joanna Hrk, Jedność sztuki jedność teatru,
wyd. Teatr Lalek Arlekin im. Henryka Ryla w Łodzi, Łódź 2014, s. 168, 169.
Sama oprawa plakatu – ozdobna czcionka, kreska przypominająca coś pomiędzy szkicem a akwafortą, oddaje romantyczną nostalgię za naturą. To także ciekawe nawiązanie do treści bajki, gdzie ludzkie emocje troski, opieki i odrzucenia, przerzucone są na zwierzęta. Tak, byśmy mogli obejrzeć siebie samych, jak w zwierciadle. Sugeruje to jednak, że artysta dokonał pewnej interpretacji, co kłóciłoby się z jego przekonaniem o służebnej roli plakatu (w którym jest chyba trochę przekory).
Last but not least – czapka! Ale jaka czapka! Charakterystyczny atrybut misia Tymoteusza, który oglądać możemy na wielu różnych kukiełkach, przedstawiających tego bohatera. Ciekawe jest, że Zieliński nawet nie próbuje jej wkomponować. Wygląda to trochę tak, jakby dodał ją w ostatniej chwili. Jest ona na pewno najbardziej kontrastowym elementem plakatu, jednak szybko się o nim zapomina. Ulatuje z pamięci widza tak szybko, jak gdyby porwał ją wiatr.
I tak, jak Zieliński rzuca nam misiową czapeczkę, tak ja podrzucam moją interpretację. Czy plakat obroniłby się, gdyby oderwać go od treści przedstawienia? Zielony kolor pozostawia w odbiorcy długo trwającą nadzieję, że tak.
Zob. inne plakaty Jana Zielińskiego:
Konik Garbusek, 1975
Nowe szaty króla, 1976
Pieśń o lisie, 1976
Piotruś i wilk, 1978
Tymoteusz wśród ptaków, 1978
Królowa Śniegu, 1980
Tkaniny unikatowe. Mity i krajobrazy, 1991(?)
Wieczór z Grzegorzem Królikiewiczem, 1998
Wieczór z Andrzejem Żuławskim, 2008
1 Początkowo uczelnia nosiła nazwę Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych, od 1988 roku – Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych im. W. Strzemińskiego, a od 1996 – uczelnia nosi nazwę Akademii Sztuk Pięknych im. W. Strzemińskiego.
2 Arlekin wystawił tę sztukę po raz drugi w 2013 w reżyserii Stanisława Ochmańskiego z nową scenografią Joanny Hrk, zob. galerię zdjęć na stronie teatru: http://teatrarlekin.pl/pl/tymoteusz-wsrod-ptakow.
